گرنگترین مانشێتەکان

هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ به‌پیتی خاكى كه‌لار

هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ به‌پیتی خاكى كه‌لار

عبدالمطلب رفعت سرحت

- دابه‌زینى تواناى به‌رهه‌مى زه‌وییه‌ كشتوكاڵیه‌كان كێشه‌یه‌كى جیهانییه‌ كه‌ رووبه‌رووى زۆربه‌ى وڵاته‌ كشتوكاڵیه‌كان بووه‌ته‌وه‌.

- هۆكاره‌كانى دابه‌زینى ئاستى به‌پیتى خاك ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ (به‌بیابانبوون, ڕاماڵینى خاك, ونه‌مانى مادده‌ى ئۆرگانى له‌ نێو خاكدا).

- گه‌ورترین وترسناكترین هۆكاریش له‌و هۆكارانه‌ (نه‌مانى مادده‌ى ئۆرگانییه‌ له‌ نێو خاكدا).

- له‌م توێژینه‌وه‌یه‌ چه‌ند پارامیته‌رێك پێوانه‌كرا به‌مه‌به‌ستى زانینى ئاستى به‌پیتى زه‌وییه‌ كشتوكاڵیه‌كانى كه‌لاردا وه‌كو (جۆرى خاك, سوێرى, pH , رێژه‌ى مادده‌ى ئۆرگانى, رێژه‌ى كاربۆنى ئۆرگانى, رێژه‌ى نایترۆجین وفسفۆر وپۆتاسیۆم).

- جۆرى خاك له‌ كه‌لار زۆربه‌ى خاكه‌كانى كه‌لار له‌ جۆرى (sandy loam) واتا (ده‌هله‌یه‌ به‌ڵام رێژه‌ى لم تێیدا به‌رزه‌). هه‌ر جۆره‌ خاكێك كه‌ ڕێژه‌ى لم تێیدا به‌رز بێت به‌ خاكێكى لاواز داده‌نرێت چونكه‌ تواناى هه‌ڵگرتنى ئاوو مادده‌ خۆراكیه‌كانى نییه‌.

- له‌ ڕووى (pH)ه‌وه‌ خاكى كه‌لار هیچ كێشه‌یه‌كى نییه‌. رێژه‌ى له‌ نێوان (6,5 – 7,9). زۆربه‌ى مادده‌ خۆراكیه‌كانى خاك له‌ (pH)ى (6,5-7,5) به‌ ئاسانى به‌رده‌ست ده‌بن بۆ ڕووه‌ك.

- سوێرى خاك: له‌ ڕووى سوێریه‌وه‌ و به‌ پێى ستانده‌رى جیهانی خاكى كه‌لار هیچ كێشه‌یه‌كى نییه‌.

- رێژه‌ى پۆتاسیۆم: به‌ پێى ستانده‌ رێژه‌ى پۆتاسیۆم له‌ خاكى كه‌لاردا زۆر لاوازه‌ ورێژه‌كه‌ له‌ نیوان (67-125) ppm. له‌ كاتێكدا به‌ پێى ستانده‌ر رێژه‌ى (150) به‌ زۆر لاواز داده‌نرێت. رێژه‌ى پۆتاسیۆم په‌یوه‌ندى راستۆخۆى هه‌یه‌ به‌ رێژه‌ى (كاربۆنى ئۆرگانى), واتا ئه‌گه‌ر كاربۆنى ئۆرگانى كه‌م بوو ئه‌وه‌ كاریگه‌رى خراپی ده‌بێت له‌ سه‌ر رێژه‌ى پۆتاسیۆم كه‌ ئه‌می كێشه‌یه‌ به‌ روونى بوونى هه‌یه‌ له‌ خاكى كه‌لاردا. هه‌روا رێژه‌ى لم له‌ خاكى كه‌لاردا زۆره‌, بۆیه‌ مادده‌ خۆراكیه‌كان لاواز ده‌بن له‌م جۆره‌ خاكه‌.

- رێژه‌ى فسفۆر: به‌هه‌ممان شێوه‌ زۆر لاوازه‌. به‌ پێى ستانده‌رى جیهانى رێژه‌ى فسفۆر تا (20) ppm به‌ خاكێكى زۆر لاواز ئه‌ژمار ده‌كرێت. رێژه‌ى فسفۆر له‌ خاكى كه‌لاردا له‌ نێوان (2-16) ppm . هۆكاره‌كه‌شی بۆ به‌رزى رێژه‌ى ئاسنه‌ له‌ خاكى كه‌لاردا, واتا ئه‌گه‌ر رێژه‌ى ئاسن له‌ هه‌ر خاكێكدا به‌رز بێت ئه‌وه‌ كاریگه‌رى درووست ده‌كات به‌ شێوه‌یه‌كى نه‌گه‌تیڤ له‌ سه‌ر رێژه‌ى فسفۆر.

- رێژه‌ى نایترۆجین: ئاستى نایترۆجین له‌ خاكى كه‌لاردا زۆر لاوازه‌ وكێشه‌یه‌كى هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌. ئه‌وێش ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ شوێنى جوگرافى كه‌لار كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ى ووشك ونیمچه‌ وشكه‌وه‌ كه‌ زۆر به‌ ئاسانى له‌و ناوچانه‌ نایترۆجین تووشی ده‌رپه‌راندن ده‌بێت وله‌ خاكدا جێگیر نابێت.
- مادده‌ى ئۆرگانی: خاكى كه‌لار زۆر لاوازه‌ له‌ ماده‌ى ئۆرگانى ورێژه‌كه‌ى كه‌متره‌ (1,3%) وبه‌ پێى ستانده‌ر ده‌بێت رێژه‌ى مادده‌ى ئۆرگانى (3-5%) بێت. هۆكارى كه‌مى رێژه‌ى مادده‌ى ئۆرگانى ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كه‌ش وهه‌واى ناوچه‌كه‌ كه‌ گه‌رمه‌, هه‌روا پاشماوه‌ كشتوكاڵیه‌كان زۆر جار ئه‌فرۆشرێ یا ئه‌سوتێنرى (واتا له‌ خاكدا نامێنێته‌وه‌) كه‌ پێویسته‌ له‌ گه‌ل خاكدا تێكه‌ڵ بكرێت. له‌ لایه‌كى تریشه‌وه‌ جوتیاران به‌ شێوه‌یه‌كى زانستى زه‌وییه‌كانیان جووت ناكه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ش هۆكارێكه‌ بۆ ڕاماڵینى مادده‌ ئۆرگانیه‌كاندا.

- كاربۆنى ئۆرگانى: رێه‌ى كاربۆنى ئۆرگانى له‌ خاكى كه‌لاردا كه‌متره‌ له‌ (0,5%) وبه‌ پێى ستانده‌ر به‌ خاكێكى زۆر لاواز ئه‌ژمار ده‌كرێت. ئه‌وێش ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ گه‌رمى ناوچه‌كه‌ كه‌ ئه‌بێته‌ هۆى ئۆكساندنى كاربۆنى ئۆرگانى له‌ خاكدا. هه‌روا رێژه‌ى كاربۆنى ئۆرگانى ئه‌گه‌ر كه‌م بێت كاریگه‌رى خراپی ده‌بێت له‌ سه‌ر رێژه‌ى پۆتاسیۆم.
- چاره‌سه‌ركردن:
1- پێویسته‌ پاشماوه‌ ڕووه‌كیكان له‌ خاكدا بمێنێته‌وه‌و تێكه‌ل به‌ خاك بكرێت به‌ مه‌به‌ستى زیاد بوونى رێژه‌ى مادده‌ى ئۆرگانى وزیادكردنى ئاستى چالاكى زینده‌وه‌ره‌ وورده‌كانى نێو خاكدا
2- به‌ كارهێنانى په‌ینى ئۆرگانى به‌ شێوه‌یه‌كى زانستى, وهه‌وڵبدرێت په‌ینى كیمیاوى به‌كارنه‌هێرێت چونكه‌ كاریگه‌رى خراپی هه‌یه‌ له‌ سه‌ر تابه‌تمه‌ندیه‌كانى خاك.
3- په‌یڕه‌وكردنى ته‌كنۆلۆجیاى نوێ له‌ بوارى كشتوكاڵدا وه‌كو (zero tillage) واتا كشتوكاڵ كردن به‌ بێ جووت كردن. ئه‌مه‌ش پێویستى به‌ ئامێرى شتوكاڵى پێشكه‌وتووه‌.

عبدالمطلب رفعت سرحت
زانكۆى گه‌رمیان _ به‌شی كیمیا