گرنگترین مانشێتەکان

ئەگەر هەڵبژاردن نەكەین؟

ئەگەر هەڵبژاردن نەكەین؟

ئیسماعیل حەمە عەلى خورماڵى

دابینكردنی بودجەی هەڵبژاردنەكانی داهاتوو بۆ كۆمسیۆنی هەڵبژاردنی كوردستان، لەئێستادا میدیاكانی بەخۆیەوە سەرقاڵكردووە و باس و خواسی هەڵبژاردنی سەرلەنوێ گەرم كردۆتەوە.

هاوڵاتیانیش لە میدیاكان و تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە بەشێوازی جیاجیا گوزارشت لەڕاو بۆچونیان دەكەن، بەڵام ئەوەی زیاتر بەرچاو دەكەوێت و جەختی لەسەر دەكرێتەوە بێمتمانەیی و نائومێدیی هاوڵاتیانە بەپرۆسەكانی هەڵبژاردن و ئەنجامەكانی.

ئەم تێروانینە دەرهاویشتەی ئەو هەموو قەیرانە جۆراوجۆرەی هەرێمی كوردستانە، كە هاوڵاتیانی پساندووە و گەیاندونیەتە ئاستێكی مەترسیدار لەبێمتانەیی و نائارامی، بۆیە هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان پێیانوایە هەڵبژاردن هیچ ئەرزشێكی نییەو تەنها كات بەفیڕۆدان و بەهەدەردانی سامانی گشتییە لەپرۆسەیەكدا كە هیچ بەرهەم و ئەنجامێكی ئیجابی بۆ ئەوان نییە.

بێگومان ئەم جۆرە لەبیركردنەوە كاریگەری نەرێنی و مەترسیداری دەبێت لەسەر زیادبوونی قەیرانەكان و گەڕانەوە بۆ ئەو گرفتانەی چەندین ساڵە پێوەی دەناڵێنین و دەرەنجامی نەرێنی دەبێت لەسەر داهاتوو تێڕوانینی نەوەی نوێ.

ئەركی ڕۆشنبیران و دڵسۆزانە كەبەگرنگیەوە لەم حاڵەتە بڕوانن و بەربگرن لەو نائومێدیە و سەرلەنوێ هیوا بۆ جەماوەر بگێڕینەوە.

پێویستە هەمیشە ئەو پرسیارە زەق بكەنەوە، ئەگەر هەڵبژاردن نەكەین چ ئەڵتەرناتیڤێكی باشترمان دەبێت؟

بەسەرنجدان لەمێژووی ئەو وڵاتانە كە قۆناغی گەورەو مێژووییان بڕیوە لەبواری هەڵبژاردن و پرۆسەی دیموكراسیدا، دەردەكەوێت بەچەندین هەڵدێر و نشێو و سەختیدا تێپەڕیون تاگەیشتونەتە ئەم حاڵەتە ئارمیەی ئێستا هەیانە.

بەڕادەیەك كە زۆرجار گەیشتۆتە شەڕی ناوخۆ و كوشت و بڕ و تاڵانی و نەدانی مافی دەنگدان بەزۆرێك لە چین و توێژەكان و بەكارهێنانی زۆرە ملێ لەدەنگدان بۆ ئاراستەیەك و ساختەكاری و گۆڕینی ئەنجامەكان و ... هتد، ئەمەش بەمانای ئەوە نایەت كە پێویست بێت ئێمەش هەمان ئەو قۆناغانە ببینین، ئەگەرچی هەندێكیمان بڕیوە، بەڵام دەبێت دڵنیابین هەرگیز ناتوانین بگەینە ئاستێكی ویستراو و باڵاو پەسەندكراو لەبواری دیموكراسیدا، بەبێ ماندوو بوون و كۆششی بەردەوام.

لەپرۆسەی هەڵبژاردندا سێ ڕەهەندی سەرەكی ڕۆڵ دەبینن:
یەكەم: یاسا و سیستمەكانی هەڵبژاردن.

دووهەم: پرۆسەگیری و ڕێكار و بابەتە پەیوەندیدارەكانی چۆنیەتی بەڕێوەچوونی پرۆسەكانی هەڵبژاردن.

سێهەم: جەماوەری دەنگدەر، كە گرنگترین و هەستیار ترین ڕەهەندە و ڕۆڵی سەرەكی و كاریگەر و یەكلاكەرەوەی هەیە لە پرۆسەكەدا، جەماوەری دەنگدەرە كەتوانای گۆڕانكاری گەورەی هەیە و باڵانسەكان دەگۆڕێت، بۆ نمونە لەوڵاتی توركیا، دەنگدەران لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا چەندین گۆڕانكاری گەورەیان هێنایە ئاراوە كە بەخەیاڵی هیچ كەسێكدا نەدەهات و دەرەنجامەكەشی بە پۆزەتیف شكایەوە بۆ خۆیان.

ئەگەر ئەو جەماوەرە بێمتمانەبوو و كشایەوە لەپرۆسەكە، ئیتر پاشاگەردانی ڕوو دەدات و كەسانێك دەبنە كار بەدەست كەهەڵبژێردراوی ڕاستەقینەی خەڵك نین و دیدو بۆچوون و بەرژەوەندیەكانیشیان جیاوازە لەجەماوەر و ئەگەری هەیە وڵات بەرەو هەڵدێر ببەن و ئاسایشی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری و...هتد بخەنە مەترسیەوە، كەسەرەنجام زیانی گەورە بەر ئەو جەماوەرە دەكەوێـت.

جێگای خۆیەتی بەردەوام ئەوە لەبەرچاو بگرین كە بەدیلی هەڵبژاردن تەنها هەڵبژاردنە، ئەگەر ڕێگای هەڵبژاردن نەگرینەبەر بەرەو كوێ دەچین؟ ئایا هەڵبژاردن و دیموكراسیەت چارەسەرە یان تاكڕەوی و دیكتاتۆرییەت و جەنگ و نائارمی و ململانێی نەشیاو و لەناوبردن و تێكدانی ئەو ئەزمونەی كەبەخوێن و تێكۆشانی دەیان ساڵە بەدیهاتووە.

دەبێت بەهەر نرخێك بێت ئەو قۆناغە سەختانە تێپەڕێنین و هەڵبژاردن لای هەموو تاكێكی ئەم كوردستانە بكەینە كەلتور. هەڵبژاردن و دیموكراسیەت و خوێندنەوەی ڕای ئەوانی تر نەك تەنها لەكایە سیاسیەكە، بەڵكو لەسەرجەم كایەكانی ژیاندا ڕەنگ بداتەوە.

پێویستە بەمتمانەو لەخۆبوردنەوە كاری بۆ بكەین، ئەوەش لەبەرچاو بگرین كەئەم ڕێگایە ڕێگایەكی پڕ كێشەو دور و درێژە و ناتوانین بەسانایی پێی بگەین. گەیشتن بەئامانجە مەزنەكان تێكۆشان و متمانەو لێبڕان و ماندوو نەبوون و لەخۆبوردەیی دەوێت.

هەركات بێئومێدی باڵی بەسەر جەماوەردا كێشا و متمانە بەدەنگدان و پرۆسەی دیموكراسی نەما و نەچووینە بەردەم سندوقەكانی دەنگدان، ئەوا گلەیی تەنها لەخۆمان بكەین كە كەمتەرخەم بووین بەرانبەر بە بەكار نەهێنانی مافێكی ڕەوای خۆمان و ئەو هێزەی كەهەمان بوو بۆ چاكسازی و بەدیهێنانی داهاتوویەكی گەش بۆ نەوەكانمان، بەناڕاستەوخۆ خۆمان هاندەر بوین بۆ دیكتاتۆریەت و ساختەكاری و شێواندنی ئەنجامەكان.

* بڕیاردەری ئەنجومەنی كۆمسیاران، كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی.